Vì sao loài người có thể cưỡi ngựa nhưng không thể thuần hóa ngựa vằn?

Ngựa, người bạn đồng hành trung thành của loài người trong hàng nghìn năm đã góp phần thay đổi lịch sử nhân loại, từ chiến tranh, nông nghiệp cho đến giao thương. Nhưng nếu ngựa có thể được thuần hóa và cưỡi, thì tại sao những người "anh em họ" khoác lên mình bộ lông sọc đen trắng - ngựa vằn lại không thể?

Câu hỏi tưởng như vui trên mạng xã hội này thực chất lại chạm đến một vấn đề thú vị trong lịch sử tiến hóa và hành vi động vật: điều gì khiến một loài vật có thể được thuần hóa, còn loài khác thì không?

Trước hết, để hiểu tại sao ngựa vằn không thể được con người "thuần phục", chúng ta cần nhìn lại hành trình con người đã thuần hóa ngựa như thế nào. Hàng chục ngàn năm trước, ngựa từng chỉ là con mồi, được con người săn bắt để lấy thịt chứ không phải bạn đồng hành.

Mãi cho đến khoảng 4.000 năm trước Công nguyên, một bước ngoặt xảy ra ở vùng Trung Á, nơi nền văn hóa cổ đại Botai (thuộc Kazakhstan ngày nay) bắt đầu nuôi nhốt ngựa, vắt sữa và sử dụng chúng trong di chuyển.

Các nhà khảo cổ học tìm thấy dấu tích xương ngựa cùng với đồ gốm chứa dấu vết của mỡ sữa - bằng chứng cho thấy quá trình thuần hóa đã diễn ra. Răng ngựa ở khu vực này cũng xuất hiện dấu mòn và rách, cho thấy có thể đã từng được điều khiển bằng dây cương. Từ đây, giả thuyết "Kurgan" ra đời, cho rằng vùng thảo nguyên Á-Âu chính là cái nôi của việc thuần hóa ngựa.

Tuy nhiên, các nghiên cứu di truyền gần đây đã khiến giới khoa học phải xem xét lại. Một công trình công bố trên tạp chí Nature tháng 6/2024 cho thấy những con ngựa của nền văn hóa Yamnaya không phải là tổ tiên của ngựa nhà hiện đại (dòng DOM2).

Theo phó giáo sư William Taylor, Đại học Colorado Boulder, việc kiểm soát sinh sản và chọn giống (dấu hiệu của thuần hóa) chỉ xuất hiện muộn hơn, có thể vào đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, khi ngựa và xe ngựa bắt đầu lan rộng khắp lục địa Á-Âu.

Vậy là con người đã thuần hóa được ngựa. Nhưng còn ngựa vằn thì sao? Câu trả lời ngắn gọn là: đã có người thử và thất bại.

Khi người Hà Lan đến Nam Phi, họ từng cố gắng biến ngựa vằn thành vật nuôi phục vụ vận chuyển. Dù có vài cá thể tỏ ra hợp tác và có thể cưỡi được, phần lớn ngựa vằn lại vô cùng bướng bỉnh, dữ dằn và luôn tìm cách phá dây, chạy trốn hoặc tấn công lại người huấn luyện. Những nỗ lực ấy nhanh chóng bị bỏ cuộc, để lại kết luận rằng "ngựa vằn không thể thuần hóa".

Về mặt tiến hóa, ngựa và ngựa vằn chỉ có tổ tiên chung cách đây 4 - 4,5 triệu năm, và hai loài này đã phát triển theo những hướng hoàn toàn khác nhau. Trong khi ngựa ở châu Á-châu Âu sống trong môi trường mở, ít kẻ săn mồi và dễ tiếp xúc với con người, thì ngựa vằn ở châu Phi lại phải đối mặt với sư tử, báo gêpa và linh cẩu, những kẻ săn mồi đáng sợ bậc nhất.

Theo chuyên gia Carol Hall, giảng viên Khoa Khoa học Cưỡi ngựa tại Đại học Nottingham Trent, chính môi trường khắc nghiệt này đã khiến ngựa vằn tiến hóa thành loài cực kỳ cảnh giác và nhạy bén.

Phản xạ "bỏ chạy hoặc chiến đấu" của chúng phát triển đến mức hoàn hảo - vừa nhanh nhẹn khi phát hiện nguy hiểm, vừa sẵn sàng tung cú đá có thể làm gãy xương sư tử. Và chính bản năng sinh tồn này đã khiến ngựa vằn trở nên không thể thuần hóa: chúng dễ hoảng loạn, phản kháng dữ dội khi bị giam giữ và hoàn toàn không tin tưởng con người.

Một loài vật có thể được thuần hóa thường có những đặc điểm chung: trưởng thành nhanh, hiền lành, dễ thích nghi với môi trường nuôi nhốt và sẵn sàng sống gần con người. Ngựa vằn không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào trong số đó. Thay vì hợp tác, chúng phản ứng bằng bạo lực và né tránh.

Dĩ nhiên, vẫn có những trường hợp hi hữu khi con người "thuần hóa" được cá thể ngựa vằn riêng lẻ. Đầu thế kỷ XX, nhà quý tộc Walter Rothschild từng lái xe ngựa kéo bởi... hai con ngựa vằn trên đường phố London, khiến người dân thời Edward vô cùng kinh ngạc. Ở Dorset (Anh), một người tên Bill Turner cũng từng cưỡi được một con ngựa vằn đặc biệt khỏe mạnh. Nhưng những câu chuyện ấy chỉ là ngoại lệ thú vị, chứ không đại diện cho khả năng thuần hóa thực sự.

Ngay cả khi giả định rằng chúng ta có thể khiến ngựa vằn trở nên hiền lành hơn, thì một vấn đề khác lại xuất hiện: chúng quá nhỏ để cưỡi hoặc kéo xe nặng. Phần lớn ngựa vằn trưởng thành chỉ to bằng một con ngựa con ngày nay, khiến chúng không phù hợp cho việc vận chuyển hay di chuyển đường dài.

Tóm lại, lý do chúng ta có thể cưỡi ngựa mà không thể cưỡi ngựa vằn không nằm ở "sự thiếu cố gắng", mà ở bản chất sinh học và tiến hóa khác biệt. Ngựa đã cùng loài người phát triển trong hàng ngàn năm, học cách chịu đựng dây cương, tin tưởng và hợp tác. Còn ngựa vằn, sinh ra giữa những vùng đất đầy kẻ săn mồi lại tiến hóa để nghi ngờ, phản kháng và bảo vệ bản thân bằng mọi giá.

Vì vậy, dù hình ảnh một người phi nước đại trên lưng ngựa vằn trông thật thú vị, nó có lẽ sẽ mãi chỉ xuất hiện trong phim hoạt hình hoặc tưởng tượng trên mạng xã hội. Trong thế giới thật, những sọc đen trắng kia vẫn sẽ tiếp tục tung tăng trên thảo nguyên châu Phi, sống tự do và hoang dã đúng như bản chất mà tự nhiên ban cho chúng.