Bí ẩn loài tôm khổng lồ Tasmania dài 80 cm gây sốt mạng nhưng vì sao loài “quái vật nước ngọt” này không thể nuôi đại trà

Thị trường tôm hùm đất tại Trung Quốc luôn chứng kiến sự tăng trưởng bùng nổ mạnh mẽ trong những năm qua. Theo số liệu từ báo cáo phát triển ngành công nghiệp tôm hùm đất Trung Quốc (2024) do bộ nông nghiệp và nông thôn nước này công bố, quy mô nuôi trồng đã đạt 29,5 triệu mẫu vào năm 2023. Sản lượng ghi nhận ở mức 3.161.000 tấn, tạo ra một chuỗi giá trị công nghiệp khổng lồ lên tới 467,6 tỷ nhân dân tệ.

Tuy nhiên, đối tượng nuôi trồng và tiêu thụ chủ yếu hiện nay là loài tôm hùm đỏ (Procambarus clarkii) với kích thước vô cùng khiêm tốn. Đa phần các cá thể thương phẩm chỉ dài khoảng 5,6 - 13 cm và nặng từ 20 - 50 gram. Điều này trái ngược hoàn toàn với một người họ hàng xa của chúng sinh sống tại châu Úc - loài tôm hùm nước ngọt khổng lồ Tasmania (Astacopsis gouldi).

Bản dự thảo kế hoạch phục hồi tôm hùm nước ngọt khổng lồ Tasmania do bộ môi trường và năng lượng Australia công bố năm 2016 đã phác họa một bức tranh kinh ngạc về sinh vật bản địa này. Đây là loài động vật không xương sống nước ngọt lớn nhất thế giới được nhân loại công nhận.

Mặc dù trên lý thuyết, với tuổi thọ có thể lên tới 60 năm, chúng có thể phát triển chiều dài vượt ngưỡng 1 mét. Thế nhưng, kỷ lục được ghi nhận chính xác cho đến nay là 80 cm với trọng lượng hơn 6 kg, tương đương kích thước của một con chó cỡ trung bình.

Đặc điểm nhận diện đặc trưng của sinh vật này là vóc dáng đồ sộ cùng một đường gờ lồi lên ở khu vực mỏ. Màu sắc cơ thể biến đổi đa dạng từ nâu sẫm, đen cho đến xanh thép tùy thuộc vào môi trường sinh sống. Thêm vào đó, bộ vuốt khổng lồ của chúng có khả năng tái sinh và ngày càng lớn hơn sau những lần chịu tổn thương do chiến đấu tranh giành lãnh thổ.

Phạm vi phân bố của tôm hùm khổng lồ cực kỳ thu hẹp, chỉ tập trung ở khu vực phía bắc đảo Tasmania thuộc Australia. Chúng yêu cầu những điều kiện sinh thái vô cùng khắt khe: độ cao dưới 400 mét, nhiệt độ nước duy trì dưới 18 độ C và hàm lượng oxy hòa tan cao. Những con suối có nhiều cây đổ và thảm thực vật rậm rạp ven bờ là nơi trú ẩn lý tưởng để chúng đào hang sinh sống.

Với tư cách là sinh vật đứng đầu chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái của mình, những cá thể trưởng thành không có thiên địch tự nhiên, tất nhiên là phải ngoại trừ con người. Chế độ ăn của chúng bao phủ một phổ rộng lớn, bao gồm gỗ mục, lá rụng, các sinh vật thủy sinh nhỏ và cả xác động vật. Các con đực đặc biệt có tính lãnh thổ cao, sẵn sàng tiêu diệt bất cứ đồng loại nào dám to gan xâm phạm khu vực tuần tra của chúng.

Mặc dù sở hữu tuổi thọ ấn tượng, năng lực sinh sản của tôm hùm khổng lồ Tasmania lại là một trở ngại chí tử đối với sự phát triển của quần thể. Thời gian để đạt độ tuổi trưởng thành sinh dục rất dài, cụ thể là 9 năm đối với con đực và 14 năm đối với con cái.

Hơn nữa, chu kỳ mang thai của chúng cũng kéo dài, thông thường phải cách 2 - 3 năm mới sinh sản một lần. Sau mùa giao phối vào mùa thu, con cái ôm hàng trăm quả trứng qua suốt mùa đông và mùa xuân cho đến mùa hè năm sau. Ấu trùng nở ra có tỷ lệ sống sót vô cùng thấp, buộc phải lẩn trốn trong khoảng 7 năm trước khi đủ cứng cáp để bơi lội tự do ra vùng nước trống trải.

Tốc độ sinh sản chậm chạp kết hợp với giá trị ẩm thực cao đã đẩy sinh vật này đến bờ vực tuyệt chủng. Lượng thịt dồi dào, giòn và ngọt thanh khiến chúng trở thành mục tiêu săn bắt của người dân địa phương. Sự bạo dạn do không có thiên địch khiến những con tôm này dễ dàng bị tóm gọn khi bơi lội dọc các dòng suối vào ban ngày. Đồng thời, sự tàn phá môi trường từ hoạt động khai khẩn nông nghiệp và lâm nghiệp đã làm bồi lấp bùn, thu hẹp nghiêm trọng môi trường sống tự nhiên.

Trước tình trạng báo động này, đạo luật bảo vệ loài bị đe dọa năm 1995 và đạo luật bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học năm 1999 đã đưa loài vật này vào danh sách bảo vệ nguy cấp. Hiện nay, chúng đang nằm trong danh sách đỏ các loài nguy cấp của liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN).

Chính quyền sở tại đã thi hành hàng loạt biện pháp bảo vệ môi trường sống như hạn chế chăn thả gia súc và cấm sử dụng hóa chất nông nghiệp gần nguồn nước. Dự án tôm hùm đất Australia (ACP) cũng đã tiến hành cấy vi mạch điện tử để theo dõi sinh trưởng. Thế nhưng, theo ông Todd Walsh, trưởng dự án ACP, những nỗ lực này vẫn chưa đủ sức răn đe do sự yếu kém trong công tác tuần tra và mức phạt chưa đủ sức nặng đối với những kẻ săn bắt trộm.

Với những rủi ro và đặc tính sinh học phức tạp như vậy, hoàn toàn dễ hiểu khi nhiều quoovs gia quyết định không du nhập loài tôm này về phục vụ ngành công nghiệp nuôi trồng thực phẩm. Theo quy định pháp luật nghiêm ngặt về quản lý sinh vật ngoại lai, một loài vật đang nằm trong danh sách bảo vệ có nguy cơ tuyệt chủng không thể được tùy tiện xuất nhập khẩu, chưa kể đến việc nhân giống nhân tạo vẫn giậm chân tại chỗ.