Hệ thống “chấm điểm” công dân: Không chỉ là câu chuyện của Trung Quốc

Theo bài phân tích trên tạp chí Counter Punch của Mỹ, một số quốc gia phương Tây và Đông Á cũng đang phát triển những mô hình chấm điểm công dân tương tự hệ thống tín dụng xã hội (SCS) của Trung Quốc.

Tại Mỹ, các hệ thống chấm điểm cá nhân phát triển mạnh mẽ nhất trong khu vực tư nhân. Thay vì chấm điểm đạo đức, các công ty Mỹ sử dụng thuật toán để chấm điểm rủi ro hành vi.

Cụ thể, các hãng bảo hiểm không chỉ xem xét thu nhập mà còn mua lại dữ liệu về thói quen lái xe, tốc độ và thậm chí là hành vi trên mạng xã hội để định giá dịch vụ.

Song song đó, các nền tảng như Uber hay Airbnb vận hành hệ thống xếp hạng hai chiều (cả người cung cấp dịch vụ và người sử dụng dịch vụ đều chấm điểm lẫn nhau). Nếu điểm số của bạn quá thấp, bạn có thể bị vô hiệu hóa tài khoản, đồng nghĩa với việc mất quyền tiếp cận các dịch vụ di chuyển hoặc thuê nhà.

Đáng lo ngại hơn, nhiều công ty phân tích dữ liệu như LexisNexis âm thầm thu thập mọi dấu vết của người dân (từ thông tin công khai đến hành vi trên mạng) để lập nên những hồ sơ năng lực bí mật.

Những đánh giá này có thể khiến người dân bị từ chối khi đi xin việc hoặc thuê nhà mà chính họ cũng không hiểu lý do vì sao.

Trong khi đó, tại châu Âu, nơi luật bảo vệ dữ liệu (GDPR) rất khắt khe, các hệ thống chấm điểm vẫn tìm cách xuất hiện dưới hình thức khuyến khích tự nguyện. Tiêu biểu là hai thành phố Rome và Bologna của Ý với dự án "Ví công dân thông minh" ra mắt năm 2022.

Thay vì trừng phạt, hệ thống này tập trung vào việc thưởng cho các hành vi tích cực. Công dân tích lũy điểm thưởng khi thực hiện các hoạt động như tái chế rác thải, sử dụng phương tiện công cộng hoặc tham gia các sự kiện văn hóa.

Những điểm số này sau đó được quy đổi thành voucher giảm giá hoặc các ưu đãi dịch vụ công.

Theo tạp chí Counter Punch, dù được quảng bá là tích cực, mô hình này vẫn gây ra nhiều tranh cãi về việc tạo ra áp lực xã hội và là bước đệm cho một hệ thống giám sát hành vi quy mô lớn trong tương lai.

Tại Đông Á, Hàn Quốc là quốc gia đi đầu trong việc tích hợp công nghệ vào quản lý xã hội thông qua mô hình "thẻ tín dụng Xanh" (Green credit card). "Thẻ tín dụng Xanh" được Bộ Môi trường Hàn Quốc phối hợp cùng Viện Công nghiệp và Công nghệ Môi trường Hàn Quốc (KEITI) phát động năm 2011.

Mục tiêu chính của hệ thống này là khuyến khích người dân tham gia vào lối sống ít carbon, giảm phát thải khí nhà kính thông qua các ưu đãi kinh tế (tích điểm thưởng).

Cụ thể, khi người dân sử dụng thẻ để mua sản phẩm dán nhãn sinh thái, đi phương tiện công cộng hoặc tiết kiệm điện, nước tại nhà, hệ thống sẽ tự động cộng điểm thưởng.

Điểm tích lũy này có tính ứng dụng cao. Người dùng có thể quy đổi trực tiếp thành tiền mặt, hoàn tiền vào hóa đơn thẻ tín dụng, thanh toán phí dịch vụ công hoặc quyên góp cho các quỹ môi trường.